Văn Hóa
VIỆT NAM

Phần 1a
 Lời mở đầu

Phần 1b
1. Luân lý
2. Những bài hát vui
3.Con cò trong ca dao
4. Đời sống nông
    nghiệp - Tập tục cũ
5. Linh tinh

Phần 1c
6. Trò chơi nhi đồng
7. Câu đố
8. Những bài hát

Phần 1d
Ca dao nhi đồng
                 quốc tế

 (được phép trích từ trang www.ducavn.com, xin chân thành cảm tạ. )

QUYỂN MỘT   Phần 1b
 
CA DAO NHI ĐỒNG
DOÃN QUỐC SỸ
Sưu tập
 
   Ảnh chụp Doãn Quốc Sỹ tại Đại Học Sư Phạm SG

 
VIII. NHỮNG BÀI HÁT TRẺ EM CỦA NAM HƯƠNG

Tác giả Nam Hương tên thật Bùi Huy Cường, sinh năm Đinh Dậu (1897) tại Hà Nội, theo học ở trường Bưởi, rồi dạy ở trường tiểu học Bạch Mai (Hà nội). Sau hiệp định Genève, ông ở lại miền Bắc. Nếu nay còn sống, ông đã 72 tuổi rồi. Theo Vũ Ngọc Phan thì hai tập thơ ngụ ngôn “Gương Thế Sự” (1920-1921) của Nam Hương có lẽ là những thơ ngụ ngôn ra đời sớm nhất ở nước ta, rất được hoan nghinh trong một thời và đáng được mọi người biết hơn nữa *

Riêng soạn giả nghĩ rằng ông Nam Hương quả đáng được mệnh danh là đệ nhất thi sĩ của các em thiếu nhi. Những bài thơ ngụ ngôn hoặc những bài hát viết cho trẻ em của ông thảy đều giản dị, dễ hiểu, trong sáng và hồn hậu vô cùng. Chưa có ai, ngoài ông, đã dành cả thi nghiệp của mình cho các thiếu nhi. Tiếc thay, vì chúng ta ít chú trong đến sác đọc cho các em nhi đồng, nên sách của ông chỉ ấn hành một thời, bán hết là thôi, không tái bản nữa.

Chính Vũ Ngọc Phan đã phải ghi chú điểm nhận xét này từ năm 1942 :
“Tôi rất lấy làm tiếc rằng những tập thơ có tính cách giáo dục và trong sáng như thế hiện nay trẻ con lại không có để đọc, vì từ lâu không còn thấy có thơ ngụ ngôn của Nam Hương ở các hiệu sách Hà Thành” **

Những bài sau đây của ông đều được trích dẫn ở tập Bài Hát Trẻ Con, Tứ Dân Văn Uyển, số 25, tháng 7, 1936.

Chúng ta sẽ còn nhắc đến ông ở tập Ngụ Ngôn tới.

Ghi chú:
(*) Vũ Ngọc Phan, Nhà Văn Hiện Đại (Hà nội, 1951) III, 303.
(**) lbd tr 367

1. KÉO GỖ
Dô ta!
Cùng nhau kéo gỗ , dô-ta !
Kéo từ sườn núi kéo ra cánh đồng;
Đóng bè thả xuống dòng sông,
Thuận buồm xuôi gió bình bồng trôi đi.
Hai bên cây cỏ xanh rì,
Mải vui cảnh mới, nghĩ gì đường xa.
Dô ta !
Cùng nhau kéo gỗ, dô ta !
Kéo lên trên bến làm nhà trú thân;
Nào dui, nào cột, nào trần,
Tường cao cửa rộng trăm phần bình yên.
Vợ chồng con cái đoàn viên,
Chẳng lo gió táp, chẳng phiền mưa sa.
Dô ta !
Cùng nhau kéo gỗ, dô ta !
Kéo vào trong xưởng xẻ ra vắn dài.
Thợ thuyền hì hục hôm mai,
Đóng bàn đóng ghế cho ai học hành.
Mai sau nổi tiếng tài danh,
Chớ quên núi đỏ rừng xanh nước nhà.
Dô ta !

2. CHUỒN CHUỒN
Chuồn chuổn chuồn chuồn !
Hết qua ngọn cỏ lại luồn cành cây;
Hỏi đi đâu đấy hỡi mày ?
Bảo cho ta biết, ta đây đỡ buồn.

Chuồn chuổn chuồn chuồn !
Hết qua ngọn cỏ lại luồn cành cây;
Tôi đi đi khắp đó đây,
Bắt ruồi bắt muỗi cho khuây nỗi buồn.

Chuồn chuổn chuồn chuồn !
Hết qua ngọn cỏ lại luồn cành cây;
Thôi mày dừng cánh nghỉ bay,
Là là xuống với ta đây đỡ buồn.

Chuồn chuổn chuồn chuồn !
Hết qua ngọn cỏ lại luồn cành cây;
Bằng nay dừng cánh nghỉ bay,
Một khi bị bắt tôi đây cũng buồn.
Chuồn chuổn chuồn chuồn *

(*) Tiếng chuồn còn có nghĩa là chạy trốn.

3. CON CÒ
Con cò bay bổng, bay la,
Bay từ cửa tổ, bay ra cánh đồng,
Suốt mình trắng nõn như bông;
Gió xuân thỉnh thoảng bợp lông lên đầu.
- Hỏi cò vội vã đi đâu ?
Xung quanh ruộng nước một màu bao la.
- Cò tôi bay bổng, bay la,
Bay từ cửa tổ, bay ra cánh đồng.
Trời sinh, mẹ đẻ tay không,
Cho nên đi khắp tây đông kiếm mồi.
Trước là nuôi cái thân tôi,
Sau nuôi đàn trẻ nên đời cò con.
Một mai khôn lớn vuông tròn,
Rủ nhau bay khắp nước non xa gần.
Kiếm mồi tự lập lấy thân,
Vẻ vang hãnh diện cho dân con cò.
Mỗi ngày một lớn một to,
Chớ đừng khốn nạn chỉ lo cậy người.
Mà cho nông vạc chê cười…
Ấy tôi lấy thế làm vui tuổi già.
Nên tôi bay bổng bay la,
Bay từ cửa tổ, bay ra cánh đồng.

4. THỢ CẦY
Làm ăn tự sáng đến chiều,
Giữa trời bêu nắng như thiêu ngoài đồng.
Ruộng nương chẳng chịu bỏ không,
Hết mùa thóc lúa lại giồng ngô khoai.
Nghiệp nhà gánh vác hai vai,
Chẳng chồn gót ngọc, chẳng phai dạ vàng.
Ấm no là cái vẻ vang,
Quyền cao chức trọng không màng không ham.
Tháng năm biết có việc làm,
Ấy người cày ruộng nước Nam nhà mình.

5. NGHỀ HÀNG SÁO
Ù ù tiếng sấm,
Xay cho đều, chớ chậm đừng nhanh.
Xay cho vỏ chấu tan tành,
Cho thân hạt gạo nguyên lành chui ra.

Phì phà phì phạch !
Quạt làm sao cho mạnh, cho mau,
Quạt cho chấu, bụi đuổi nhau,
Cho thân hạt gạo sạch làu mới hay.

Tiếng chày bình bịch !
Giã cho đều, cho thích cẳng chân,
Giã cho cám nhỏ muôn phần,
Tức thì hạt gạo thành thân ngọc ngà.

Bì bà bì bạch !
Sảy làm sao cho sạch cám ra;
Gạo kia trong trắng nõn nà,
Thế gian no đủ thế là xong công.

6. THỢ NỀ
Kỳ cà kỳ cạch !
Từng đường từng mạch,
Này thước, này dao,
Này vôi, này gạch,
Đổ móng, đổ nền,
Trát tường, trát vách,
Làm cửa, làm nhà,
Xây thành, xây quách,
Tháng lại ngày qua,
Kỳ cà kỳ cạch !

Kỳ cà kỳ cạch !
Tôi thì thích nghề tôi,
Dậy từ sáng bạch,
Lên dóng lên thang,
Ngồi cao, ngồi thấp,
Bốn mặt xung quanh,
Khi giời trong sạch,
Chẳng phải cúi luồn,
Chẳng cần chen lách,
Hết hát tình tang,
Lại cười khanh khách,
Tuy ở giữa trời,
Vững hơn bàn thạch,
Tôi thích nghề tôi,
Làm ăn thanh bạch.

7. NHẢY CHO TRÒN
Nhảy cho tròn !
Nhảy cho tròn !
Hỡi này các cháu tí hon của bà !
Thấy đàn cháu nhỏ như hoa,
Rừng xanh cũng phải ngắm mà nỉ non.

Nhảy cho tròn !
Nhảy cho tròn !
Hỡi này các cháu xinh dòn của ông !
Thấy đàn cháu nhỏ chơi đông,
Bướm ong phấp phới trên đồng cỏ non.

Nhảy cho tròn !
Nhảy cho tròn !
Hỡi này các cháu, các con trong nhà,
Thấy con, thấy cháu thuận hòa,
Đàn chim vỗ cánh bay ra hát mừng.

8. GÀ GÁY SÁNG
Cúc cù cu !
Sáng rồi đây !
Dậy thôi ! các bác đi cày nhà ta !
Ruộng nương đồng đất bao la,
Trâu bò đợi bác cùng ra cấy cầy.

Cúc cù cu !
Sáng rồi đây !
Học trò tỉnh dậy đi ngay nhà tràng.
Học sao ngoan ngoãn giỏi giang,
Học sao đổi mới dân làng, ấy hay !

Cúc cù cu !
Sáng rồi đây !
Thợ thuyền mau dậy đi xây cửa nhà.
Cho người có chỗ vào ra,
Vợ chồng, con cái, mẹ cha, xum vầy.

Cúc cù cu !
Sáng rồi đây !
Đường buôn nghiệp bán, ngủ ngày còn chi.
Dậy mà rấn bước ra đi,
Quản gì nam, bắc, quản gì đông, tây !

Cúc cù cu !
Sáng rồi đây !
Đời người độ một gang tay là cùng.
Nửa ngày còn đắp chăn bông,
Sống mà như thế, thực không bổ gì.

9. RU EM
Kĩu ca kĩu kít !
Chị đưa em bổng tít hơn đu !
Ban ngày nhà vắng thầy u,
Em nằm nghe chị hát ru vui nhà,

Kĩu ca kĩu kít !
Chị đưa em bổng tít lên cao.
Ru em, em ngủ đi nào,
Miệng em như cái nụ đào nở hoa.

Kĩu ca kĩu kít !
Chị đưa em bổng tít tuyệt vời.
Em tôi hết ngủ lại chơi,
Chớ không khóc đứng khóc ngồi xấu xa.

Kĩu ca kĩu kít !
Chị đưa em bổng tít lên không.
Em tôi ngủ một giấc nồng,
Hay ăn chóng lớn yên lòng mẹ cha.

Kĩu ca kĩu kít !
Chị đưa em bổng tít lên mây.
Em tôi tuy nhỏ mà hay,
Đáng trông đáng đợi cho ngày mai sau.

10. RUNG RĂNG
Rung răng rung rẻ …
Giắt trẻ đi chơi,
Đến chỗ mát giời,
Chớ nên bỏ phí;
Thở làn không khí,
Vừa sạch vừa trong;
Lòng đã hả lòng,
Thân càng mạnh mẽ.

Rung răng rung rẻ …
Giắt trẻ đi chơi,
Đến chỗ đông người,
Nếu không nhìn kỹ,
Người ta vô ý,
Chân dẵm phải chân,
Đau đớn muôn phần,
Còn chi vui vẻ !

Rung răng rung rẻ …
Giắt trẻ đi chơi,
Qua chỗ rãnh, ngòi,
Gần nơi than lửa,
Nếu trông ngang ngửa,
Liều lĩnh bước chân,
Bẩn áo, cháy quần,
Còn chi sạch sẽ !

Rung răng rung rẻ …
Giắt trẻ đi chơi,
Nhọc ta mệt ngồi,
Tỉnh tao lại bước,
Mắt coi đằng trước,
Chân chẳng lùi sau,
Dạo khắp hoàn cầu,
Rung răng rung rẻ…

11. ĐỒNG HỒ TREO
Lúc la lúc lắc !
Tích ta tích tắc !
Ngày ngày đêm đêm.
Chỉ giờ, chỉ khắc …

Người đời nhờ tôi,
Lúc làm, lúc chơi,
Có giờ, có giấc,
Ngày thức, đêm ngơi.

Lúc la lúc lắc !
Tích ta tích tắc !
Tháng tháng năm năm,
Chỉ giờ chỉ khắc …

Trời sinh ra người,
Người sinh ra tôi,
Tôi đã làm lụng,
Người chớ biếng lười.

Lúc la lúc lắc !
Tích ta tích tắc !
Kiếp kiếp đời đời !
Chỉ giờ, chỉ khắc …

12. CÁI DIỀU
Xương tre mình giấy,
Sợi chỉ buộc chằng,
Ngày gió đêm giăng,
Cất mình bổng tít,
Trên cao mờ mịt,
Dưới rộng mênh mang,
Sông trắng đất vàng,
Rừng xanh núi đỏ.
Trông vời đây đó.
Xiết mấy tỏ tường.
Nếu chẳng tơ vương,
Mắt còn rộng nữa ! *

(*) Riêng câu kết bài này cần được xét lại. Ai cũng biết – kể cả các em nhỏ vùng quê – con diều tùy lớn bé mà lên được một độ cao tối đa, quá mức đó, dây thả ra sẽ bị chùng và trở thành sức nặng kéo con diều xuống thấp hơn. Đến như con diều “nếu chẳng tơ vương” nghĩa là không có dây thì làm sao ở thế đứng được gió mà bay bổng lên cao ? Trẻ con nhà quê nào mà chẳng biết cảnh khôi hài của con diều đứt dây. Để tránh những điều mâu thuẫn vừa trình bày, nhà giáo tiểu học khi đem dạy bài này có lẽ nên đổi hai câu cuối thành : “Càng nới tơ vương, mắt càng rộng mở”. Và vì có sự tự ý thay đổi như vậy nên cuối bài phải đề là : Phỏng theo bài Cái Diều của Nam Hương.

13. HẠT MƯA
Tôi ở trên giời,
Tôi rơi xuống đất,
Tưởng rằng tôi mất,
Chẳng hóa tôi không.
Tôi chảy ra sông,
Nuôi loài tôm cá.
Qua các làng xã,
Theo máng theo mương,
Cho người giồng giọt,
Thóc vàng chật cót,
Cơm trắng đầy nồi,
Vậy chớ khinh tôi,
Hạt mưa hạt móc.

14. CÁI LỊCH
Trên tờ tranh đẹp,
Một tập giấy dầy,
Ngày ta, ngày tây,
Ngày làm, ngày nghỉ,
Biên dù tỉ mỉ,
Trông rất rõ ràng,
Mỗi ngày một trang,
Giấy bay ngày mất.
Xuân xanh chóng thật !
Hỡi chị em ơi !
Ai tiếc của giời,
Thì coi ta đấy !
Ngày nào việc nấy,
Chớ có nhãng qua,
Lần lữa tuổi già,
Hối sao còn kịp !

15. NGỖNG GIỜI
Cà kíu ! Cà kíu !
Một lũ chúng tôi,
Bay bổng tuyệt vời,
Theo hình thước thợ,
Nhọc nhằn đã đỡ,
Nô nức càng vui.
Trong khoảng đất trời,
Cà kíu ! Cà kíu !

Cà kíu ! Cà kíu !
Kẻ trước người sau,
Lần lượt thay nhau,
Thêm bề hăng hái,
Đường mây đi lại,
Vững chãi bao là !
Nhìn xuống xa xa.
Cà kíu ! Cà kíu !

Cà kíu ! Cà kíu !
Đi suốt đêm ngày,
Biển bắc, non tây,
Nước này, châu khác,
Chẳng bao giờ lạc,
Chẳng lúc nào buồn;
Kêu gọi luôn luôn,
Cà kíu ! Cà kíu !

Cà kíu ! Cà kíu !
Hỡi bạn dưới đời,
Ai muốn dong chơi,
Đường mây lối gió,
Nay đây mai đó,
Như chúng tôi này,
Mọc cánh mà bay,
Cà kíu ! Cà kíu !

16. NGỰA GỖ
Ếp nhong nhong !
Ếp nhong nhong !
Đánh con ngựa gỗ chạy vòng quanh sân;
Ngựa tôi chẳng chạy bằng chân,
Chạy bằng bánh sắt, cứng gân lạ lùng.

Ếp nhong nhong !
Ếp nhong nhong !
Đánh con ngựa gỗ chạy xung quanh nhà;
Những loài gà vịt lánh xa,
Kẻo mà chẹt cẳng, kẻo mà rụng lông.

Ếp nhong nhong !
Ếp nhong nhong !
Đánh con ngựa gỗ chạy trong vườn đào;
Dưới chân sỏi cuội xì-xào,
Trên đầu ong bướm bay cao chập chùng.

Ếp nhong nhong !
Ếp nhong nhong !
Đánh con ngựa gỗ chạy rong vỉa hè;
Ngựa tôi, tôi dạy phải nghe,
Gặp người thì tránh, gặp xe chẳng lồng.

Ếp nhong nhong !
Ếp nhong nhong !
Nay còn bé nhỏ, chạy dông chạy dài;
Mai sau khôn lớn bằng ai,
Quyết đi ngựa thật ra ngoài bốn phương.

17. NU NA
Nu na nu nống …
Ao rộng nước trong,
Sao không rửa cẳng,
Cho trắng, cho xinh.
Để kinh, để tởm,
Để gớm, để ghê,
Đi về làm chó,
Ra ngõ coi nhà !
Nu na nu nống …

Nu na nu nống …
Chuôm rộng nước sâu,
Rửa lâu mới kỹ,
Rửa tí còn đen;
Ai khen chân bẩn !
Ai nhận chân gà !
Về nhà bới rác,
Đừng vác chân ra,
Nu na nu nống …

Nu na nu nống …
Hồ rộng sông dài,
Chân ai rửa khéo,
Trắng trẻo như tiên,
Ngồi trên, ở sạch
Nhà gạch, vườn cau,
Sống lâu giàu có,
Nuôi chó, nuôi gà,
Nu na nu nống …

18. CHÍ ĐI XA
Xe đạp !
Nếu có xe đạp !
Tôi sẽ quấn xà-cạp,
Tôi ngồi tôi đạp xe đi.
Một thôi vùn vụt kém gì gió bay !

Ngựa hay !
Nếu có ngựa hay !
Tôi chẳng phải người ngây,
Tinh sương tôi dậy đi ngay,
Một mình dong duổi đó đây chơi bời.

Xe hơi !
Nếu có xe hơi !
Con đường ngàn dặm khơi,
Xe tôi có nuốt như chơi,
Bon bon đất khách quê người thiếu đâu !

Chiếc tàu !
Nếu có chiếc tàu !
Tôi tập chẳng bao lâu,
Tôi cầm lái chạy rất mau,
Đi cho biết mặt hoàn cầu vần xoay.

Máy bay !
Nếu có máy bay !
Tôi bay suốt đêm ngày,
Bay trên đỉnh tháp ngọn cây,
Sẵn sàng lối gió đường mây tung hoành.

CHÚ THÍCH : Chúng ta nên nhớ bài này được sáng tác và cho in vào năm 1936. Dưới thời Pháp thuộc đen tối đó, lũ thực dân tìm hết cách kìm hãm người mình trong vòng ngu tối, đầu độc mọi trí tiến thủ. Cả Đông Dương (Việt, Miên, Lào) có được một khu đại học toen hoẻn nhỏ xíu, mỗi bề vài trăm thước ở Hà nội. Đừng nói đến tàu thủy, phi cơ, ngay đến chiến xa chúng cũng không để cho người Việt được tập lái. Nhưng điều đó không cấm nổi nhà thơ Nam Hương phóng tia nhìn thấy trước trong tương lai cảnh các em Việt làm quen với những máy móc tân kỳ đó như ngày nay. Cao quý thay trí tưởng tượng thênh thang vượt thời gian của những nhà văn hóa !

19. ĐI ! TA ĐI !
Đi đi !
Ta cố đi đi !
Anh em bốn bể, quản gì xa xôi.
Đi cho đến chốn đến nơi,
Cho chân cứng cáp, cho người nở nang.

Đi sang !
Ta cố đi sang !
Sông sâu dù chẳng đò ngang đón mời.
Ta nào có chịu tháo lui,
Rủ nhau cùng xuống ta bơi làm thuyền.

Đi lên !
Ta cố đi lên !
Đồi cao ta quyết lên trên đỉnh đồi.
Núi non trót vót lưng giời,
Chưa qua, chưa phải là đời mày râu ?

Đi mau !
Ta cố đi mau !
Rập rìu kẻ trước người sau một đoàn.
Bây giờ luyện tập cho ngoan,
Mai đây ra lính, dặm ngàn xá chi!

Đi đi !
Ta cố đi đi !

20. NHẨY
Nhẩy nhẩy nhẩy ! chúng ta cùng nhẩy !
Nhẩy lấy dài, nhẩy lấy thật cao;
Nhẩy dây, nhẩy hố, nhẩy sào …
Nhẩy đi chớ để lúc nào ngơi chân.

Nhẩy nhẩy nhẩy ! cho thân cứng cỏi,
Cho bắp chân rắn giỏi dẻo dai;
Giữa đường gặp bước chông gai,
Kém gân luyện tập khó bài vượt qua.

Nhẩy nhẩy nhẩy ! nhẩy ra lối nhẩy !
Nhẩy cho người coi thấy khỏi khinh;
Trước là đủ sức giữ mình,
Sau là thừa sức ta binh vực người.

Nhẩy nhẩy nhẩy ! nhẩy cười, nhẩy thích,
Nhẩy vui chơi mà ích mà hay !
Nhẩy cho đá mỏng chân dày,
Nhẩy cho sỏi dậy, cát bay tung trời.

21. HÈ
Ngoài đường giời nắng chang chang,
Cảnh đời nay đã bước sang mùa nòng.
Chúng ta thi cử vừa xong,
Như người thợ ngõa hoàn công trở về.

Đầy đường hoa rụng đỏ hoe,
Chúng ta sắp sửa vào hè tới nơi.
Tỉnh thành, ai muốn nghỉ ngơi ?
Nhà quê, bãi bể mát giời biết bao !

Gió đưa bông gạo bay cao,
Chúng ta ai chẳng ước ao cho mình !
Suốt năm cắm cúi học hành,
Giờ thèm quyển sách, trời xanh, biển hồng.
Ve kêu như giục tấm lòng,
Chúng ta sắp được thong dong chơi bời.
Nghỉ hè nên nghỉ, ai ơi !
Nghỉ chơi cho lớn con người một phen.